رايحه وصال

وابسته به کانون فرهنگی رهپویان وصال شیراز

خوانش یک شعر از دو نگاه

نویسنده: سیامک بهرام پرور
خوانش یک شعر و بررسی آن اتفاقی است که در بسیاری از انجمن ها و محافل ادبی رخ می دهد و اتفاقا در حاشیه این تماشاهای گوناگون به یک شعر است که بسیاری از نکات و ارجاعات ادبی، تحلیلی و تاریخی نیز بیان و باعث می شود تا خوانش یک شعر تنها به پرداختن سطحی به یک یا چند سطر و بیت خاص از یک شاعر محدود نشود.
       
    آمد زمینه سازی من را خراب کرد
    اسباب های بازی من را خراب کرد
    گیسوی «غیرقابل تعریف» و «بی حدش»
    یک شب مخ ریاضی من را خراب کرد
    او با نگاه آینه ای واقعی نساخت
    خودبینی مجازی من را خراب کرد
    مثل دوتا مثلث در هم فرو شده
    با بولدوزر اراضی من را خراب کرد
    اشغال شد خطوط و نیازم به ارتباط
    احساس بی نیازی من را خراب کرد
    چاقو، طناب دار، سرنگ هوا، تفنگ
    اسباب های بازی من را خراب کرد
    یاسر قنبرلو
    
    تقابل عشق و منطق
    شروع این غزل، تامل برانگیز است، به گونه ای که مخاطب را کنجکاو می کند که تا آخر غزل را بخواند و ببیند این «زمینه سازی» و آن «اسباب های بازی» شاعر چیست؟!
    


نویسنده: سیامک بهرام پرور
خوانش یک شعر و بررسی آن اتفاقی است که در بسیاری از انجمن ها و محافل ادبی رخ می دهد و اتفاقا در حاشیه این تماشاهای گوناگون به یک شعر است که بسیاری از نکات و ارجاعات ادبی، تحلیلی و تاریخی نیز بیان و باعث می شود تا خوانش یک شعر تنها به پرداختن سطحی به یک یا چند سطر و بیت خاص از یک شاعر محدود نشود.
       
    آمد زمینه سازی من را خراب کرد
    اسباب های بازی من را خراب کرد
    گیسوی «غیرقابل تعریف» و «بی حدش»
    یک شب مخ ریاضی من را خراب کرد
    او با نگاه آینه ای واقعی نساخت
    خودبینی مجازی من را خراب کرد
    مثل دوتا مثلث در هم فرو شده
    با بولدوزر اراضی من را خراب کرد
    اشغال شد خطوط و نیازم به ارتباط
    احساس بی نیازی من را خراب کرد
    چاقو، طناب دار، سرنگ هوا، تفنگ
    اسباب های بازی من را خراب کرد
    یاسر قنبرلو
    
    تقابل عشق و منطق
    شروع این غزل، تامل برانگیز است، به گونه ای که مخاطب را کنجکاو می کند که تا آخر غزل را بخواند و ببیند این «زمینه سازی» و آن «اسباب های بازی» شاعر چیست؟!
    چرا که زمینه سازی لفظی جدی است و حکایت از موضوع مهمی دارد، در حالی که در مقابل آن اسباب های بازی قرار دارد و این تضاد حس کنجکاوی مخاطب را برمی انگیزد.
    واژه «گیسو» خبر از حضور یک معشوق می آورد و تا حدودی هویت نهاد مستتر در فعل «آمد» بیت قبل و حتی «او» مصرع بعدی را مشخص می کند.
    «غیرقابل تعریف» و «بی حد» دو اصطلاح ریاضی هستند که به زیبایی جایگزین واژگان ادبی شده اند. «غیرقابل تعریف» مفهومی همچون «دلبری برگزیده ام که مپرس» و «بی حد» کمندی زلف یار را تداعی می کند.
    اما باید دید هدف شاعر از کاربرد اصطلاحات ریاضی چیست؟!
    در مصرع بعد کاربرد این اصطلاحات با «مخ ریاضی» ادامه پیدا می کند.
    در این مصرع تقابل «شب» و «مخ ریاضی» قابل توجه است. در ادبیات عارفانه ما «شب» زمان دیدار عاشق و معشوق است و حال آن که «مخ ریاضی» بیانگر منطق و دلیل و برهان های عقلی است که در مقابل عشق قرار دارد.
    در بیت بعد باز تقابل عشق و منطق به چشم می خورد. «نگاه» یکی از طرق ارتباط عاشق و معشوق محسوب می شود، که در کنار آن باز هم شاهد ردپایی از اصول فیزیک هستیم: «آینه واقعی»، «خودبینی مجازی». و در واقع معشوق شاعر را سرزنش می کند. بعلاوه این بیت یادآور این بیت آشناست: «از قضا آیینه چینی شکست/ خوب شد اسباب خودبینی شکست».
    اما شاعر تا اینجا به زیبایی با واژه ها و اصطلاحات رایج در ریاضی و فیزیک بازی کرده تا علاوه برتقابل عشق و عقل، به «دوتا مثلث در هم فرو شده» که نشان اسرائیل و نماد ویرانگری (خراب کردن) هست، برسد.
    در بیت بعد «اشغال شد» هم مراعات نظیری است برای اسرائیل، بولدوزر و اراضی و هم زمینه را برای گریز شاعر از مفهومی به مفهومی دیگر فراهم کرده است.
    در حقیقت زمینه سازی به گونه ای مفهوم یک تصمیم مهم را دارد که شاعر دلایل منطقی و عقلانی برای آن دارد و اسباب بازی همان غرور و سرکشی و پافشاری های کودکانه است. اما معشوق آنقدر بزرگ و برتر و قدرتمند است که با یک نگاه خط بطلانی می کشد بر تمامی دلایل عقلانی و منطقی.
    نکته قابل توجه در این غزل عکس العمل شاعر نسبت به همین قدرت و نفوذ معشوق است. شاعر در عین حال که برای معشوق احترام قائل است، با مبالغه ای که در بیت چهارم شاهد آن هستیم، به نوعی از معشوق خود گلایه و شکایت می کند. دربیت بعد ارتباط شاعر و معشوق خدشه دار می شود: «اشغال شد خطوط و نیازم به ارتباط/ احساس بی نیازی من را خراب کرد» و باعث می شود شاعر که فقط با عقل به تصمیم خود نگاه می کرده، متنبه شده و متوجه شود که عاقبت پافشاری و سرکشی چیست!
    در بیت آخر شاعر اسباب بازی های خودش را معرفی می کند. در این معرفی علاوه بر این که شاهد مبالغه هستیم، نشان می دهد که زمینه سازی و تصمیم شاعر یک فاجعه یا یک خطای بزرگ را در پی داشته است.
    اما قابل توجه ترین نکته در این اثر آن است که آنچه این غزل از همان ابتدا بر خواننده القا می کند، تصویر یک پسر بچه است. گرچه این تصویر با اسباب های بازی در ذهن متبادر می شود اما شیوه بیان اعم از به عاریت گرفتن اصطلاحات علمی، تکرار اصل تقابل عقل و عشق در ابیات، مبالغه و حتی انتقاد از معشوق نشان می دهد که شاعر متعلق به نسل نوخاسته ای است؛ نسلی که جسارت انتقاد از معشوق را دارد! و بی چون و چرا سخن معشوق را نمی پذیرد! شاعردر نهایت آنجا به خود می آید یا بهتر بگوییم، آنجا دست از پافشاری برمی دارد و حقیقت تصمیم خود را می بیند که معشوق را دلگیر کرده و «خطوط ارتباط مابین او و معشوق اشغال شده است».
    زهرا اسدیان
    
    سر ریز ناخودآگاه
    خانم زهرا اسدیان در خوانش و نقد این شعر، رویکردی تحلیلی و محتوایی داشته و البته نکات خوب شعر را بدرستی برشمرده اند اما چند مساله نیز در غزل هست که سبب شده است کار آن اوج مورد انتظار را نداشته باشد. به عبارتی برخی ابیات به دلیل ضعف هایی باعث قطع ارتباط حسی مخاطب با اثر و اشکال در منطق اثر می شوند که سعی می کنم در ادامه به آنها اشاره کنم:
    در بیت نخست چنان که گفته شد زمینه چینی خیلی خوب است ولی بیت یک اشکال کوچک در فصاحت دارد که سبب شده روانی اثر و نزدیکی اش به لحن طبیعی کلام که برای چنین شعرهایی که می شود نوعی غزل گفتار تلقی کرد، عنصری بسیار مهم محسوب می شود مختل شود. «اسباب های بازی» جمع مناسبی برای «اسباب بازی» نیست! «اسباب بازی ها» مصطلح است و همین ایراد کوچک سبب می شود آن لحن گفتاری اثر به هم بخورد و در واقع مخاطب با دست اندازی برخورد کند که نتیجه سهل گیری شاعر و بی توجهی اش به زبان است و ارتباط حسی را منقطع می کند.
    در بیت دوم باز هم آنچه گفتید کاملاصحیح است اما ترکیب «مخ ریاضی» ترکیب فصیحی برای این جمله نیست. توجه کنید که در لفظ عامیانه مخ ریاضی یعنی «کسی» که در ریاضی بسیار متبحر است نه خود «مخ» ! بنابراین باز هم لحن طبیعی کلام که قرار است از اصطلاحات عامیانه سود ببرد، مختل شده است؛ اینجا اگر ضروریات وزن اجازه می داد، خود کلمه ریاضی کفایت می کرد و عملاکلمه «مخ» حشو است و حتی اگر تقابل «مخ» و «خراب شدن» مورد نظر بود، کلمه «منطق» یا حتی «مغز» فصیح تر می بود.
    بیت سوم بیت خوبی است که علاوه بر نکاتی که گفته شد، توجه به حقیقت و مجاز در این بیت خیلی رندانه است. به عبارت بهتر شاعر هر چند معترف است که تصویری که تاکنون از خود داشته است «مجازی» بوده، اما به این هم اشاره می کند که آینه معشوق هم «واقعی» نیست! یعنی معشوق آینه ای است که شاید تنها ضعف های شاعر را انعکاس می دهد نه توانایی هایش را !... به همین خاطر هم به او بی توجه است و شاعر می گوید شاید تصویر من از خودم صرفا تکیه به توانایی هایم داشته و مجازی بوده است اما تو هم دیگر از آن طرف بام افتاده ای و آش به آن شوری ها که تو هم می گویی نیست!
    در بیت چهارم اما شاعر فضا را عوض می کند و به نظر من این تغییر فضا زمینه چینی خوبی ندارد. درست است که شاعر قصد دارد از مثلث ریاضی به ستاره داوود برسد اما این پرش ذهنی مفصل بندی مناسب را در اثر ندارد. به عبارت بهتر پل های تصویری اثر کامل نیست. اصلاماجرای ریاضی بالابیشتر در حیطه «جبر و احتمال» است نه «هندسه»! به همین دلیل فراخوان مثلث در مصراع اول فراخوان کاملی نیست و در نتیجه از شعر بیرون می زند.حالابه فرض که مثلث آمد، چرا در هم فرو شد؟... توجه کنید که ستاره داوود مثلث های فرو شده است اما آن نتیجه تخیل است نه مکانیسم تخیل!... به عبارت بهتر شکل درست این بود که شاعر منطقی برای در هم شدگی مثلث ها می آفرید و بعد می گفت حالااین شد ستاره داوود، پس تو اشغالگری. مثلابر می گشت به ریشه مثلث داوود که حاصل رسیدن آسمان و زمین و در واقع نماد کلیت هستی است (و البته یگانگی خودآگاه و ناخودآگاه و در نتیجه وحدت روانی و خیلی چیزهای دیگر که در نمادشناسی این نشانه آمده است) و می گفت تو می آیی و زمین و آسمان را به هم می دوزی و آن وقت.... در پایان مطلب دوباره به این بیت برمی گردم.
    در بیت 5 ، شاعر اشغال شدن را به عنوان پل زبانی برای تغییر فضا قرار داده است و از اشغال زمین به اشغال تلفن می رسد که تمهید خوب و موفقی است. هر چند با اندیشه این بیت موافق نیستم، اما شاعر اندیشه خودش را بخوبی در این بیت گفته است. این که می گویم با این اندیشه موافق نیستم، به این دلیل است که عشق متعالی شروع بی نیازی است و نه نیازمندی!... عشق رابطه دو انسان مستقل است که بی هم می توانند زندگی کنند اما با هم بودن را ترجیح می دهند. «من بی تو نمی توانم زندگی کنم» غیر از سطحی بودن، بیانگر عدم استقلال فردی است و حاکی از جبر در انتخاب و البته نوعی اعتیاد، حال آن که چنان که گفتم عشق رابطه 2 انسان مستقل است، کاملامختارانه و البته در جهت شکستن عادت ها!... عشق تجربه هر روزه است.... بگذریم که این بحث دراز دامن است و به نقد فعلی ما برنمی گردد. شاعر اندیشه خودش را خوب بازتاب داده است.
    در بیت 6 اگر از همان ایراد گفته شده در مصراع اول در باب «اسباب های بازی» بگذریم، پایان بندی خوبی است برای جمع کردن شعر هر چند شاید کمی کلیشه ای و زیادی جنایی به نظر برسد. اما به هر حال با توجه به زمینه چینی شاعر در کلیت شعر در ذوق نمی زند.
    
    اما نکته پایانی:
    به نظر من همیشه میان شاعری که تمهید می چیند و شاعری که ناخودآگاه می سراید فرق است و هماهنگی های شعری اش ناشی از نظم ناخودآگاه است. توجه کنیم، شعر سرریز ناخودآگاه است و ناخودآگاه خود موجودیتی منظم است. در نتیجه از کوزه همان برون تراود که در اوست. شعر هم منظم می شود و اجزایش به شکل پنهان با هم ارتباط می گیرند. یعنی این که مولانا ننشسته بگوید: خوب حالامی خواهم بیتی بگویم که در آن دو تا مراعات نظیر باشد، سه تا تضاد و 5 تا ایهام و موسیقی اش هم تتتن تتتن تنانه باشد !... او سر به جنون گذاشته و شعر جوشیده و در ناخودآگاهی اش نظم گرفته است. این نوع شعر هم ارتباط های پنهان تری دارد یعنی تمهیداتش روکار نیست و هم صداقتی ناگفتنی دارد که «ناخودآگاه» مخاطب را قلقلک می دهد. اما شاعری که می نشیند و تمهیدات را در شعر اجرا می کند بیش از آن که شاعر باشد، در بهترین حالت یک مهندس خوب و تکنیسین ماهر است. شما از خاقانی آثار درخشانی می بینید که حیران می مانید در توانایی او در زبان و دانش و فن شاعری؛ اما خاقانی هیچ وقت سعدی و مولانا و حافظ نمی شود. حتی اگر بنای مقایسه را تکنیکی ترین شعر خاقانی و ساده ترین شعر این بزرگان قرار دهیم؛ چرا؟!... چون خاقانی در بسیاری از اشعارش یک صنعتگر چیره دست را به تماشا می گذارد نه یک شاعر جوشنده را. حال استثنا کنید برخی غزل های او را و البته قصایدی چون قصیده مسیحائیه یا قصیده اش در مرگ پسرش و....
    در باب این غزل من معتقدم در برخی ابیات مثل همان بیت 4، شاعر آگاهانه مفاهیم را در هم گره زده و به همین خاطر ماجرا تصنعی به نظر می رسد. تمهیدات را گذاشته تا مخاطب بخواند و بگوید تبارک الله شاعر!... این پیش اندیشیدگی نَفَس شاعرانگی را گرفته و ظرفیت جوششی کلام را کاهیده است. مثلاهمین بیت را مقایسه کنید با بیت 3 که همین تمهیدات را دارد، اما خیلی زیرپوستی تر.
    بی شک شاعرجوان ما توانمند و به اسباب کارش در شعر آشناست. اما اگر می دیدمش به او می گفتم کمی بیشتر خود را رها کند تا تمهیدات از سطح به سمت عمق حرکت کنند و تزیینی آویخته برکلام نباشند بلکه خود کلام باشند بی کم و کاست.

  
نویسنده : رهپويان وصال yaass_a110 ; ساعت ۱۱:٤۸ ‎ق.ظ روز یکشنبه ۳۱ امرداد ۱۳۸٩
تگ ها :